پیش درآمد:

به نام حق

تاریخ شفاهی یکی از روش‌های مطرح و مؤثر برای تاریخ‌نگاری است. روشی که ماده تاریخی آن در فرآیند مصاحبه فعال به دست می‌آید، تا در سبک‌ و قالب‌ی متفاوت به جامعه عرضه گردد. تاریخ شفاهی به شرح و شناسايي وقايع، رويدادها و حوادث تاريخي بر اساس ديدگاه‌ها، شنيده‌ها و عملكرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها مي پردازد. اگر فایده تاریخ را گردآوری تجارب بدانیم، تاریخ شفاهی یکی از بهترین انواع تجربه اندوزی است و اگر دانش تاریخ شفاهی را گسترش دهیم و به حوزه های مختلف بکشانیم، می‌توانیم از تجربه های زنده و به روز بهره مند باشیم. ما در این مجموعه برآنیم که با گسترش تاریخ شفاهی در حیطه سینمای معاصر، تجریه های نهفته را در معرض بهره مندی قرار دهیم
در تاریخ شفاهی بخش هایی از تاریخ مد نظر است که در تواریخ رسمی، همیشه وجود ندارد و این امر یکی از عواملی است که آنرا برای مخاطبین جذاب میکند. تاریخ شفاهی مایه های تحلیلی بیشتری دارد و به نوعی تفسیر تاریخی است نه تاریخ. و مردم به تاریخ تحلیلی بیشتر علاقه مند هستند چراکه برای درک تاریخ، «تحلیل» تاریخ، شیرین تر و موثرتر است.
تاریخ شفاهی می تواند فرصتهای نوینی را در اختیار بگذارد وقتی شما شکل گیری یک نهاد را به مصاحبه می‌گذارید، چیزی ورای اسناد مربوطه را دنبال می‌کنید. آنجا که مصاحبه گر خود درگیر تشکیل آن نهاد باشد، بسیاری از مباحث پیش از تشکیل آن نهاد، نزاعهایی که به شکل گیریها منتهی شده، ذهنیت‌ها و اهداف پشت پرده‌ای که در تشکیل آن نهاد بوده و بسیاری از مسائل دیگر را منتقل میکند. در اسناد رسمی، هیچ گاه از انگیزه‌ها به شکل مستقیم سخن به میان نمی‌آید در حالی که در مصاحبه حضوری، بسیاری از انگیزه‌های ریز و پشت پرده بیان می‌شود و فضای حاکم بر تشکیل آن نهاد ترسیم میشود. همین طور بسیاری از مسائلی که در تاریخ نویسی رسمی از آنها سخنی به میان نمی آید و اغلب تصور می شود که حرفهای بی خاصیتی است، درحالی که کلید حل برخی از مشکلات در زمینه تاریخ خواهد بود. و بالاخره در تاریخ شفاهی روی نقش افراد تأکید ویژه صورت می گیرد.
اما در تاریخ شفاهی دچار مشکلات مهمی هم هستیم، به صرف آن که به انگیزه‌ها توجه شده و یا روی نقش افراد تکیه می‌شود، همیشه جای نقض و ابرامهای سرسختانه است. آنجا که عیبی هست همه گریزان هستند و تلاش می کنند خود را بی تقصیر جلوه دهند و آنجا که لطفی هست، ای بسا خود را جلودار آن دانسته و دیگران را تحت الشعاع خود قرار می دهند. گذر زمان یکی دیگر از بدترین آفت ها و آسیب های تاریخ شفاهی است. حافظه از دست می رود و انسان به اشتباه مطالبی را نقل می‌کند. بدتر از آن، این مشکل است که گاهی تغییر رویکردها و نگرشها در مرور زمان، موجب بازسازی ذهنی خاطرات میشود که در این صورت اعتماد بر درستی آن ها نمی توان کرد. هرچه این گذر زمان بیشتر باشد، اینگونه آسیبها  بیشتر میشود. دوستیی ها و دشمنی های بعدی میان افراد درگیر در یک ماجرا، ممکن است روی بیان آنها تأثیر بگذارد. اما یکی از مهم ترین محدویت ها این است که برخی از تواریخ شفاهی، مشکل برخورد افراد با یکدیگر را دارد. این امر موجب آن است که طرفین مصاحبه از گفتن برخی مسائل خودداری کنند. امری که در تواریخ قدیم، به خصوص در بیان گذشته دور کمتر وجود دارد. اما در تاریخ شفاهی شما با دوره‌ای سروکار دارید که طرف های ماجرا ممکن است زنده باشند. یا موضوع ممکن است از حساسیت خاصی برخوردار باشد. در این صورت، مصاحبه شونده و حتی مصاحبه کننده، درگیر رویدادی شوند که برای آنان مشکل ایجاد کرده یا اجازه ندهد که تبیین درستی از واقعیت داشته باشند.
چه راه حلی برای رهایی از این محدویت‌ها وجود دارد؟ حقیقت آن است که منابع شفاهی هم مانند بسیاری از منابع دیگر، نیازمند تدقیق و اصلاحند. باید روش هایی برای تنقیح آنها یافت. چنانچه در نقد اخبار تاریخی، مقایسه میان اخبار یک موضوع را راه حل مناسبی برای ارزیابی می دانیم، در تاریخ شفاهی برای ارزیابی یک واقعه، با افراد بسیاری که درگیر سینمای معاصر بوده اند، مصاحبه کرده ایم و بر مخاطب است که از مقایسه میان آنها، تا اندازه ممکن در دستیابی به واقعیت ساعی باشد.
همچنین ایجاد تلفیق میان آنچه در مصاحبه ها به عنوان تاریخ شفاهی گفته شده با اسنادی که از آن ماجرا برجای مانده، بسیار اهمیت دارد
نکته دیگر این که همیشه باید اصل بیان وقایع را از تفسیرها جدا کرد. در تاریخ نگاری خصوصا تاریخ شفاهی این آمیختگی فراوان است و باید راهی برای آن اندیشید. یعنی کسی که در صدد بیان وقایع است، مرتب کار تحلیلی می کند و چون خودش درگیر است، تلاش دارد تا چهارچوب های تحلیلی خود را در درون نقل وقایع بیاورد. تفکیک اینها کمک خواهد کرد تا با واقعیت بهتر آشنا شویم.
هرچند تلاش شده که در انجام مصاحبه ها از تیم متخصص و مجرب استفاده شود اما وصول به حقبقت بدون امعان نظر مضاعف شما مخاطب عزیز ممکن نخواهد بود
در خاتمه تاکید دارد که با محدودیتهایی که ذکر شد، خصوصا ذهنیتهایی که ممکن است نقل و تحلیل تاریخ را تحت الشعاع قرار دهد، این سایت سعی خود را در امانتداری مطالب بیان شده مبذول خواهد کرد و مسئولیت صحت و سقم مطالب و تحلیل ها را به عهده گوینده آن واگذار میکند. در خلال مصاحبه ها مکررا اسامی اشخاص مختلف از سوی مصاحبه شونده ها بیان میشود که محتمل است صاحبان آن اسامی از مطالب بیان شده ناراضی باشند. این سایت بنا به وظیفه شرعی و اخلاقی و قانونی، اعلام آمادگی میکند تا هرگونه نقد و نظر و نقض و ابرام ایشان را ذیل مطالب مطروحه انعکاس دهد.
امید است که با سعه صدر و نصایح و نظرات سازنده شما مخاطبان عزیز گامها بعدی را هرچه درست تر برداریم

 

مقدمه:

محمد حسن پزشک، همزمان با آغاز به کار بنیاد سینمایی فارابی از سال 1362 به عرصه‌ی سینما گام نهاد و با گذشت سی سال از آن تاریخ، با حنجره‌ای درمان شده همچنان در این عرصه نفس می‌کشد. وی مدیریت موزه سینما، مدیرعاملی گروه صنعتی کفش ملی، مدیریت امور بازرگانی بنیاد مستضعفان، خزانه‌داری، قائم مقامی و مدیرعاملی بنیاد سینمایی فارابی، قائم مقامی شرکت توسعه فضای فرهنکی شهرداری و معاونت سینمایی کشور را در کارنامه خویش به ثبت رسانده است. رویکرد غالبا مدیریتی و بی‌حاشیه‌ی محمد حسن پزشک، در سایه‌ی سنگین دو چهره‌ی جریان‌ساز سینمای ایران- سید محمد  بهشتی و سیف‌ا... داد-  قرار گرفته است. یکی پیشگام سینمایی با رویکردی دولتی و گلخانه‌ای و دیگری، هنرمندی فیلم‌ساز که دوران تصدی معاونت سینمایی‌اش را نقطه‌ی تحولی در روند سینمایی کشور می‌دانند. در زمان تصدی معاونت سینمایی کشور، نهايت تلاش خود را انجام داد تا سينماي ايران را در عين تداوم بخشی به سياست‌هاي دوران سیف ا... داد از حاشيه‌ و جنجال‌هایی که گریبان‌گیرش بود‌ دور نگه دارد. همچنان که کماکان نیز، خود را از حاشیه‌ها و جنجال‌ها دور نگه می‌دارد. در زمان مدیرعاملی‌اش در فارابی، بخشی از قدرت بنیاد فارابی به عنوان تنها مرجع و متولی امور بین‌الملل سینمای ایران، به بخش خصوصی واگذار شد. پس از استعفایش از مدیرعاملی فارابی در خرداد 1378، تقریبا به سکوت مطلق فرو رفت و تا زمان بازگشت به معاونت امور سینمایی در سال 1381، هیچ خبری از او منتشر نشد. هنگامی که پزشک به عنوان معاونت سینمایی منصوب شد، مهمترین مشکل سینمای ایران، بحران‌های اقتصادی چون فروش پایین فیلم‌ها و بحران تازه از راه رسیده‌ای چون مالیات شرکت‌های سینمایی بود. وی سعی کرد با نزدیک شدن به مقامات صدا و سیما و رایزنی‌های ممکن در جهت پخش تیزرهای تلویزیونی برای فیلم‌های ایرانی، گامی برای بالا بردن فروش فیلم‌های ایرانی بردارد. وی مدیرانی را روی کار آورد که همگی سابقه مدیریت در مجموعه‌ی سینمایی کشور را داشتند. حضور جعفر صانعی مقدم به عنوان مدیر کل اداره نظارت و ارزشیابی و احیای مرکز فراموش شده گسترش سینمای مستند و تجربی با حضور محمد آفریده از جمله‌ی اقدامات وی در این رویکرد است. شعار دوره‌ی معاونت سینمایی پزشک، مخاطب‌محوری و ترمیم سالن‌های سینما بود.حضور منوچهر محمدی در خانه سینما به شکل کلانی خانه‌سینما را با او و اهدافش هماهنگ کرد. مهمترین فیلمی که در دوره‌ی معاونت پزشک توقیف شد دایره اثر جعفر پناهی بود. او که در دوران انتقالی، مدیریت سینما را بر عهده داشت و اساسا مدیری غیرسینمایی بود، هیچ‌گاه اظهار نظرهای جنجالی نکرد تصمیم‌های جنجالی نگرفت و تئوری صادر نکرد.
متن زیر، گفتگویی است که محمد حسن پزشک از حضور سی ساله‌اش در عرصه‌ی مدیریت مناصب سینمایی سخن گفت.   

 

سایت مشاور فیلم: افرادی چون آقایان بهشتی، شمقدری و ایوبی از جمله کسانی‌اند که از بطن انقلاب به عرصه‌ی سینما گام نهاده و دغدغه‌ی دینی کردن و دینی شدن جامعه را داشته‌اند. هر یک از این عزیزان، با نگاه و رویکردی به این عرصه وارد شده‌اند. این نگاه و رویکرد نزد آقای بهشتی مشهودتر است و نزد شخصی چون داد به طرز دیگری نمود دارد و نزد آقای شمقدری و آقای ایوبی نیز به شکل دیگری ظهور یافته است. در واقع ما در پی روشن ساختن این موضوعیم که مدیران سینمای ایران با چه نگاه و رویکردی وارد عرصه‌ی سینما شده‌اند و با چه تجربه‌ها و انگاره‌هایی سینمای ایران را حمایت کردند، دستاورد و دست‌آویزشان چه بوده و اگر دوباره به عرصه‌ی سینما بازگردند با چه دیدگاهی به سینما نگاه خواهند کرد. بر اساس این دستاوردهاست که امکان ادامه راه را خواهیم داشت و درخواهیم یافت این تجربه‌ی سی ساله‌، ما را به چه دیدگاه و تئوری‌یی رهنمون می‌سازد. طبعا برای ورود به بحث سینمای دینی این موضوع حائز اهمیت است که نظریه‌ای درباره‌ی فیلم داشته باشیم، نظریه‌ای که خلاق باشد و اجازه برخورد خلاقانه را بدهد. نه تنها اجازه‌ی خلق اثر هنری را بدهد بلکه اجازه رشد و نمو هنر را نیز فراهم سازد. ازاینرو درصددیم که دریابیم از کدام دریچه و زاویه می‌توان پیوندی بین مبحث سینما با دین برقرار ساخت.

پزشک: ...امیدوارم گفتگویی شکل گیرد که دردی را چاره سازد و به کار آید. با آنچه در بضاعتم هست در خدمت شما هستم، از آنچه حافظه‌ام یاری می‌کند و با آنچه که فهم من از حدود سی سال در حوزه‌ی سینما بودن اقتضا می‌کند.
بی آنکه به طور مستقیم تخصصِ خاصی در حوزه‌ها‌ی سینما داشته باشم، با سینما گره خورده‌ام. نه فیلم‌نامه نویسم، نه کارگردان، نه فیلمبردار و نه بازیگر؛ عناصری که معمولا با خلق سر و کار دارند. در حالی‌که مدیریت، یک شکل است؛ مدیریت می‌تواند در حوزه‌ی سینما یا جای دیگر باشد. روی هم رفته من از سال 62 در عرصه‌ی مدیریت سینمایی بوده‌ام. به هر حال پاسخگوی سوالاتی هستم که شما در پی آن هستید و ان‌شاء‌ا... به آنچه که مطلوب نظر شماست برسیم.

آقای بهشتی، از من خواست تا در سازماندهی و برنامه‌ریزی بنیاد سینمای فارابی کمک کارشان باشم. این در حالی بود که نه تنها از امر سینما هیچ گونه سر رشته‌ای نداشتم بلکه رغبتی هم به این کار در خود احساس نمی‌کردم. البته به عنوان کار چرا، چون برای مدیر فرق نمی‌کند در چه حوزه‌ای فعالیت و کار کند؛ مسجد جمکران باشد، کفش ملی باشد و یا بنیاد فارابی.

سایت مشاور فیلم: مختصری درباره‌ی فعالیت‌هایتان پیش از ورود به عرصه‌ی سینما بگویید. چه چیز باعث شد که فکر ورود به سینما در شما شکل گرفت؟

پزشک: ابتدا از سوال دومتان شروع می‌کنم، اینکه در چه شرایطی و به چه شکلی و با چه انگیزه‌ای به عرصه‌ی سینما ورود یافتم؛ لاجرم داستان ورود من به عرصه‌ی سینما، داستان آن بنده خدایی است که به دیدن آبشار نیاگارا رفته بود و از او پرسیدند: "تو با چه جرأت و انگیزه‌ای از بالای آبشار به پایین پریدی؟" گفت "اگر بدانم چه کسی هلم داد!"  البته من می‌دانم چه کسی مرا هل داد.
اما پاسخ سوال اول اینکه من در واقع دانش آموخته‌ی رشته‌ی اقتصاد دانشگاه تهرانم و در سال 1349-1348 از این رشته فارغ التحصیل شدم. بعد از یک دوره‌ی کوتاه یک ساله‌ی سربازی، از طریق پروفسور آگاه رئیس دانشکده‌، به آقای ایروانی مالک و صاحب و مدیر گروه صنعتی کفش ملی معرفی شدم و با توجه به شناخت و اعتمادی که نسبت به من داشت پس از حدود یک سال، به عنوان مدیر عامل یکی از شرکت‌های نسبتا بزرگ کفش ملی، منصوب شدم و آخرین منصبم در این حوزه، مدیر عاملی کفش ملی بود که تا 15 اسفند1359 ادامه یافت. پس از این دوره، بنا به دغدغه‌های درونی به سیر و سیاحت فکری، اعتقادی و حسی پرداختم. و در این اثنی بزرگانی را درک کردم و از محضرشان بهره‌ها گرفتم.

سایت مشاور فیلم: آیا شما به جهت تعلق خاطری که به پژوهش داشتید به قم مراجعه کردید و آیا از دید شما، قم زمینه‌ی چنین پژوهشی را دارا بود؟

پزشک: من به دلیل شرایط خانوادگی، مدام به قم رفت و آمد داشتم. فضای فکری و فرهنگی آن را می‌شناختم و بنا بر این شناخت، به قصد کسب فهم بیشتر به قم آمدم و در آن مقیم شدم... پدرم فردی مذهبی بود. گوش دادن به موسیقی و حتی رادیو برای ما حرام بود. او خود ابتدا اخبار رادیو ایران و سپس رادیو بی‌بی‌سی را گوش می‌کرد، بعد درب کمد را می‌بست که مبادا دست ما به این شیءِ آلوده بخورد. من از طرف مادری، منسوب به حضرت آیت‌اله میلانی هستم. از طرف خانواده‌ی پدری شاید شخص شاخصی نبوده ولی عمدتا از دوستداران روحانیون و مذهبیون بودند. متولد تبریز هستم و از حدود هفت سالگی ساکن تهران شدم.
به طور کل خدمت خیلی از افراد رسیدم و نسبت به آنها انس پیدا کردم. بزرگواری که خود را مدیون او می‌دانم و نقش بسزایی در شکل‌گیری فهم و درکم داشته‌اند، آقای صفایی حائری هستند. از قبل ایشان را می‌شناختم و کتاب‌هایشان را پیگیری می‌کردم و می‌خواندم. یادداشت‌ها و مقالات‌شان را در نجات نسل جوان که متعلق به آقای مکارم شیرازی بود، دیده بودم.
در ابتدا در ذهن آقای صفایی خوانده می‌شد آقای پزشک وضعیت نامعلومی دارد و ممکن است خطرناک باشد. اما ایشان به بنده اعتماد نمود و در جواب ایشان پاسخ داد: اگر پزشک دنبال مطامع مادی بود سراغ من در‌به‌در (تعبیر مرحوم صفایی) نمی‌آمد.
جوان طلبه‌ای به خواستگاری دخترم آمده بود. از ایشان پرسیدم: برای چی طلبه شده‌ای؟ گفت برای تبلیغ دین. سوال من این بود که تو چه درکی از دین یافته‌ای که می‌خواهی تبلیغش کنی؟ چه شناختی از دین داری؟ کاش طلبه‌ها فرصتی داشتند که آن بزرگوار (آقای صفایی) را می‌دیدند و در محضرشان تلمذ می‌کردند. کما اینکه خیلی‌ها هم ایشان را دیدند و بهره‌ای هم نبردند.

شاید شخص من با تعبیر سینمای دینی مشکل داشته باشم؛ منظور از دین، کدام دین است؟ از بودایی و مسیحی گرفته تا باقی دین‌ها، آیا شامل این دین و موضوع بحث ما می‌شود؟ شاید منظور تمام کسانی که از سینمای دینی صحبت می‌کنند سینمای توحیدی باشد.

من در واقع بیش از یک سال و اندی در قم ساکن بودم. بزرگواری آمدند که به ایشان شغلی را از طرف دولت پیشنهاد کرده بودند. منتهی او خود را در حد و اندازه‌ی آن پست و مقام نمی‌دید، در واقع، دانشی برای آن اداره و تشکیلات نداشت. آقای صفایی مرا به عنوان گزینه‌ی مناسب جهت معاونت و همیاری با خود پیشنهاد داد. من مخالفت کردم چرا که قصد بازگشت به تهران را نداشتم. شرایطی داشتم که بخشی از آن عنایت حق تعالی بوده که برای امرار معاش نیاز به فعالیت شغلی نداشتم. بنابراین جواب رد دادم. مرحوم صفایی گفت که تکلیف است و باید بروی. براین اساس به تهران آمدم و دیدم که همان بزرگوار سر کار است. بنده به عنوان مشاور حاج آقای مهری در بنیاد مستضعفان مشغول به کار شدم. بدین ترتیب من به تهران بازگشتم بدون اینکه ارتباطم با قم قطع شود. در این موقعیت بود که آقای صفایی هر از گاهی زنگ می‌زدند و با عده‌ای از دوستان به منزل بنده می‌آمدند و سر می‌زدند. در همین دوره من نگران ورود به حوزه بنیاد مستضعفان بودم. تا اینکه یک روز یکی از دوستان به نام آقای منوچهر محمدی، آمدند و به من گفتند که آقای بهشتی در عرصه‌ی سینما پیگیرکارهایی است و به دنبال مدیری است که از مدیریت باخبر و به آن مسلط باشد. و من شما را به آقای بهشتی پیشنهاد کردم و باید به محضر ایشان بروم. پس از رایزنی با آقای بهشتی، از من خواست تا در سازماندهی و برنامه‌ریزی بنیاد سینمای فارابی کمک کارشان باشم. این در حالی بود که نه تنها از امر سینما هیچ گونه سر رشته‌ای نداشتم بلکه رغبتی هم به این کار در خود احساس نمی‌کردم. البته به عنوان کار چرا، چون برای مدیر فرق نمی‌کند در چه حوزه‌ای فعالیت و کار کند؛ مسجد جمکران باشد، کفش ملی باشد و یا بنیاد فارابی. کافی است شعور و دانش لازم را داشته باشد و بتواند عوامل موثر در آن حوزه را شناسایی کرده و مدیریت کند. البته این امر مستلزم داشتن تعریف و نگاهی خاص به مدیریت است تا این نتیجه حاصل شود. ممکن است کسی ساز خوب بزند و صدای خوبی هم داشته باشد اما ساز زدن و آواز خواندن دو توانایی متفاوت هستند. یک پزشک ممکن است مدیریت هم بداند اما لزوما هر پزشکی نمی‌تواند رئیس بیمارستان باشد.

سایت مشاور فیلم: آیا همان موقع هم همین نگاه را داشتید؟

پزشک: بله، آن موقع هم همین نگاه بود. درک من از هستی در سن 14 و 15 سالگی شکل گرفت و در خدمت آقای صفایی این موضوع صیقل یافت و تعین پیدا کرد و قابل انتقال و بیان شد. اما عموما این نگاه بود و همین نگاه عامل جذب من و ارادت من به ایشان شد.

سایت مشاور فیلم: آیا این آشنایی باعث حضور شما در قم شد؟ یعنی به خاطر آقای صفایی به قم آمدید؟

پزشک: آقای صفایی را قبلا پیدا کرده بودم. قبل از اینکه به قم بروم. از طریق مجله نجات نسل جوان بود که با ایشان آشنایی داشتم. در این دوره من دبیرستان می‌رفتم. با اینکه ایشان خیلی ساده و عامیانه مطلب می‌نوشت، اما به نظرم نوشتارشان دارای یک جهان بینی بود. به هر صورت من قبلا ایشان را می‌شناختم البته نه از نزدیک. اما می‌دانستم که آقای ع.صادی هستند و دارای چنین اعتقاداتی اند. عمدتا حضور و معیت در خدمت ایشان هدف اصلی من برای رفتن به قم بود.

سایت مشاور فیلم: به طور معمول گفته می‌شود که انقلاب، محصول یک ایدئولوژی است. ایدئولوژی هم جزیی از آگاهی است. ما با مدیران بسیاری روبرو هستیم که به تبع اینکه انقلاب به آنها آگاهی‌های زیادی داده خود را بی‌نیاز از کنکاش ‌دیدند و کار خود را بی زحمت نظمی تئوریک و فنی پیش ‌بردند. و چه بسا جریان انقلاب به‌واسطه‌ی حضور ایشان دچار آسیب‌های بسیاری شد. آیا شما نیز مدیری برآمده از نسل جوانان مذهبی بودید که در انقلاب حضور داشتند؟ افرادی که در سایه‌ی مذهب رشد پیدا کرده بودند و در جریان انقلاب حضور پیدا می‌کردند. چرا که مشکل انقلاب، مشکل مدیریت بود و خوب آقای پزشک هم جزء مدیران بودند. چه چیزی، چه فقدانی، چه سوالی باعث شد که شما به سوی قم رهسپار شوید؟
پزشک: من نیز با همین ابهامات و سوالات مواجه بودم. البته باید بگویم پدر من – خدابیامرز- مرا تا نجف برد و در محضر شخصی به نام ارومیان که امام جمعه ارومیه شدند و بعد نماینده‌ی مجلس شدند. من در خدمت ایشان بودم تا بتوانم سوالات بی پاسخ خود را پاسخ بگیرم. بنابراین رفتن من به قم مشکل مدیریت نبود. مشکل، پیدا کردن جایگاه خودم در هستی بود. اینکه کی‌ام؟ چی‌ام؟ کجا هستم؟ آن مقدار فهم و دانشی که داشتم قانعم نمی‌کرد و همیشه با این جمله مواجه می‌شدم که نه این، آن چیزی نیست که در طلبش هستم. و خوب این مسائل ارتباط چندانی با مشکل مدیریت نداشت.

واقع امر این بود که سینمای دینی یا به طور کل سینمای آن دوره، نتوانسته بود از سال 1358 به بعد توفیقی حاصل کند. تنها تغییراتی در ظاهر آن رخ داده بود برای مثال بازیگران زن چادری شده بودند. در حوزه‌ی ارتباط سینما با اسلام و دین موفقیتی به دست نیاورده و کاری از پیش نبرده بود.

سایت مشاور فیلم: در واقع ما با دو وجه آقای پزشک مواجه بودیم، پزشکی که سوال می‌کرد و در پی پاسخ به سوال‌های شخصی و عقیدتی خود بود و در این راستا مطالعه‌ می‌کرد و برایش سوال پیش آمده بود و وجه دیگری از آقای پزشک که بعد از انقلاب در جریان مدیریت قرار می‌گرفت. در برهه‌ای از این دوگانگی، آقای پزشک پرسش‌گر، سوالاتش را متوقف کرد و به قم آمد و با آقای صفایی مراوده پیدا کرد.

پزشک: البته، دقیقا هم این طور نیست که می‌فرمایید.

سایت مشاور فیلم: آیا آن چیزی که در نزد آقای صفایی پیدا کردید بعدا در ارتباط با دوستان و جایگاه مدیریتی‌تان راهگشا بود؟

پزشک: شاید شخص من با تعبیر سینمای دینی مشکل داشته باشم؛ منظور از دین، کدام دین است؟ از بودایی و مسیحی گرفته تا باقی دین‌ها، آیا شامل این دین و موضوع بحث ما می‌شود؟ شاید منظور تمام کسانی که از سینمای دینی صحبت می‌کنند سینمای توحیدی باشد. و از بین سینمای توحیدی نیز، سینمای نگاه محمدی مد نظرشان باشد. چنانچه بخواهیم هنر را به دین و یا دین را به هنر نزدیک کنیم، یا علوم اجتماعی دینی و اسلامی را اکتشاف کنیم، در صورتی که فرد موحد باشد – در تمام حوزه‌های هنر بویژه در سینما- تمامی رویدادها برایش توأم با نگاه دینی خواهد بود. به هر پدیده‌ای و به هر قصه و خیالی از منظر توحیدی خواهد نگریست. فرد موحد، به عنوان داستان‌پرداز، اگر داستان و قصه‌ای در ذهنش شکل بگیرد یا در پی بیان اتفاق درونی‌اش باشد، حاصل کار اثری توحیدی خواهد بود، مترادف و متناظر با آن چیزی که شما در پی آن هستید یعنی سینمای دینی والا. در حالی‌که افرادی آمدند -که گرچه دیندار بودند- و مناصبی را عهده‌دار شدند اما طولی نکشید که کناره گرفتند. باید بین مسلمان بودن و موحد بودن تفاوت قائل شد. فردی که صاحب نگاه توحیدی است، متعلقات نگاهش نیز توحیدی خواهد بود. اعمال آدمی، می‌تواند واجد معناهای متعددی باشد؛ برای مثال اگر کسی مراجعه کند و درخواست کمک مالی کند، پولی که از طرف من به او داده می‌شود، عملی واحد و بسیط است اما در ذات خود می‌تواند به معانی فراوانی دلالت داشته باشد؛ می‌تواند نشانه‌ای از بخشندگی من تلقی شود، یا عملی برای رفع زحمت باشد، یا جنبه‌ی آموزشی برای دیگران داشته باشدو ... بی‌نهایت نگاه می‌تواند در یک عمل ساده اتفاق بیفتد. الاعمال بالنیات. یعنی آن نیت مستتر در اعمال آدمی اهمیت دارد وگرنه نماز خواندن تنها به قربت الی الله گفتن نیست.

سایت مشاور فیلم: ما در پی آن دیدگاه و تئوری‌ای هستیم که در مراوده با آقای صفایی به آن رسیدید.

پزشک: حسی در من بود که به آنچه تا آن زمان به دست آورده بودم راضی نمی‌شد حتی زمانی که سلمان‌وار در خدمت آقای ارومیان بودم. سوالات و ابهاماتی در من باقی بود. برای مثال: من سوره‌ی کوثر را می‌خواندم: انا اعطیناک الکوثر.... همه‌ی تفاسیر مربوط به این سوره را می‌خواندم و مرور می‌کردم، اما همچنان ابهاماتی در ذهنم بی‌پاسخ می‌ماند. اینکه چه ارتباطی با من برقرار می‌کند؟ کلامی است که بین خدا و رسولش رد و بدل شده و ارتباطی با من ایجاد نمی‌کند. نگران این بودم که هستی‌ام را ببازم و سرمایه‌هایم را از دست بدهم. در خدمت آقای صفایی بود که زمینه‌های شناخت از وجوه قرآنی برایم آشکار شد.

سایت مشاور فیلم: آقای صفایی چه ویژگی‌هایی داشت که در شما تحول ایجاد کرد؟

کار معقولی که به فکر و نظر آدمی می‌رسید همانی بود که آقای بهشتی در صدد انجامش بود. در واقع اگر مجموعه سینما دولتی نمی‌شد، اصلاً نمی‌توانست حیات دوباره پیدا کند. قضاوت در مورد درستی یا نادرستی تصمیمات آقای بهشتی را باید با مقتضیات آن دوره سنجید. در حال حاضر نمی‌توان قضاوت درستی درباره عملکرد آقای بهشتی داشت.

پزشک: کسی به من گفت این همه احترام و بزرگداشت و تعظیم نسبت به آقای صفایی برای چیست؟ پاسخم این بود: من ایشان را آشناترین فرد به زبان وحی دیدم. به همین سادگی و به همین راحتی. شاید این ویژگی نتیجه‌ی تلاش خود ایشان بوده یا به او اعطا شده بود. خود ایشان در جایی اشاره دارند که بخشی از این عنایت به خاطر احترام و محبتی است که به پدر و مادرم داشتم و بخشی از آن را نیز مرهون شب زنده‌داری هستم. این دو مقوله باعث شده تا یک سری از پرده‌ها برایشان کنار برود.

سایت مشاور فیلم: آیا آقای صفایی در هویت انسان دینی معاصر تعریف تازه‌ای داشت؟ آیا به هویت انسان دینی رسیده بود و آن را منتقل می‌نمود؟

پزشک: اگر می‌گویم ایشان را آشناترین فرد به زبان وحی دیدم، در واقع درک شخصی خود را ارائه می‌کنم. این درک من است، من که همه‌ی هستی را نمی‌شناسم. همه‌ی آدم‌های روی زمین را هم نمی‌شناسم. آن مقدار که در بضاعتم بود، ایشان را آشناترین فرد به زبان وحی دیدم. نسبت من با ایشان همین بود که عرض کردم.

سایت مشاور فیلم: آقای پزشک، شما وارد تهران شدید و پس از مدتی حضور در سازمان بنیاد مستضعفان در اردیبهشت سال 1362 در بحبوحه تأسیس بنیاد فارابی به جمع آقای بهشتی پیوستید، فضای آشفته‌ای در عرصه سینما تجربه می‌شد؛ تعدد مدیران، مشخص نبودن نسبت دولت با فیلم‌سازان و مسائلی دیگر و مهمتر از همه تعدد نگاه ارزشی به سینما. در چنین وضعیتی شما در جایگاهی قرار گرفتید و عهده‌دار نقشی برای شکل‌دهی به ساختار سینما شدید. اصولا این مرکز را چگونه دیدید و یافتید؟ نقش و جایگاهِ آقای بهشتی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پزشک: در مورد آقای بهشتی باید عرض کنم، ایشان یک ایده‌پرداز و تئوریسین هستند نه تنها در حوزه‌ی سینما، بلکه زمانی هم که به سازمان میراث فرهنگی منتقل شد، شاهد بودیم که میراث فرهنگی را از دایره‌ی تنگ مسولیت و ماموریت برای حفظ و نگهداری گلدان‌های زیرخاکی خارج ساخت و به نهادی تبدیل کرد که توان نقش‌آفرینی در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی را داراست. آقای بهشتی در وهله‌ی نخست فردی تئوریسین و ایده‌پرداز و روشنفکر و صاحب اندیشه بود. تاریک اندیشی در او راه نداشت. گرفتار ابهام فکری و اجرایی نبود. من برای این‌که بتوانم حوزه‌ی تحت امر خود را سازمان‌دهی کنم و مدیر برنامه باشم، ابتدا لازم بود تا موضوع را بشناسم. لذا خدمت آقای بهشتی می‌رفتم و ایشان نیز برایم خیلی صحبت می‌کرد. واقع امر این بود که سینمای دینی یا به طور کل سینمای آن دوره، نتوانسته بود از سال 1358 به بعد توفیقی حاصل کند. تنها تغییراتی در ظاهر آن رخ داده بود برای مثال بازیگران زن چادری شده بودند. در حوزه‌ی ارتباط سینما با اسلام و دین موفقیتی به دست نیاورده و کاری از پیش نبرده بود. تلقی ایشان از امر سینما این بود که سینما نیازمند یک فضای گلخانه‌ایست تا توان رشد و نمو بیابد. از این رو جلساتی شکل گرفت که آقای بهشتی در محور بحث‌ها آن قرار داشت. ماحصل این جلسات –که در مجموع قریب به پانصد ساعت گفتگو و بحث و نظر بود- در نهایت بدل به سه محور فکری شد: هدایت، حمایت و نظارت. طبیعتا راهکار نخست هدایت بود و بعد از آن حمایت و سرآخر نظارت. پیش از این نهادهای مرتبط با امر سینما آشفته عمل می‌کردند. حتی می‌توان این موضوع را محور پژوهشی قرار داد که چرا پیش از این تاریخ، ما معاونت سینمایی نداشتیم. اداره نمایشی وجود داشت که در واقع مهمترین مسئوولیتش نظارت بود. نظارت و ارزشیابی بعد از سال 70 به این نام موسوم شد. تا پیش از این تاریخ نام دیگری داشت.(اداره ترویج و نمایش) آنچه اشاره شد این بود که پیش از نظارت فرایند هدایت صورت گیرد و بر مبنای این هدایت پذیرفتگی، میزان حمایت مشخص گردد. پس از اینکه آقای فخرالدین انوار آمدند نظارت و ارزشیابی با آقای حیدری بود.

سایت مشاور فیلم: آیا به مسیری که آقای بهشتی در حال طی کردن آن بودند معتقد بودید؟
به هر حال آقای بهشتی، مهمترین چهره مدیریتی سینمای پس از انقلاب هستند و به نوعی همه شاکله سینمای ایران را رقم زدند.

پزشک: در واقع آنچه پس از انقلاب در عرصه سینما داریم بر دوش ایشان است.

آقای بهشتی را به عنوان فردی متدین می‌شناسم. در ضمن ایشان تئوریسین بود و برای من این دو موضوع احترام برانگیز بود. اما کسی نبود که من از ایشان چیزی بپرسم یا دنباله ‌روی ایشان باشم. این دو مقوله با هم فرق می‌کنند.

سایت مشاور فیلم: شما بر اساس آنچه از مدیریت می‌دانستید، مجموعه تحت امر خود را پس از شناخت و درک مدیریت می‌نمودید. در حالی‌که آقای بهشتی در حال کن فیکون کردن عرصه سینما بود. البته پیش از آن نیز سابقه همکاری با آقای شریفیان را داشت. پیش از آن با مجموعه آقای انوار فعالیت داشت و در عرصه تلویزیون کارهای زیادی را انجام داده و فیلم‌های در خوری ساخته بود. همکاری و همفکری با آقای اسفندیاری و آقای دادگو داشت. آیا مجموعه این فعالیت‌ها با نگاه شما در تقابل نبود؟ آیا به اعتقاد شما نیز عملکرد آقای بهشتی یک ضرورت تاریخی بود؟

پزشک: من نسبت خود را با آقای بهشتی و فارابی مشخص کرده بودم. من در مدیریت سینما نفعی نداشتم. من قرار بود که مدیر برنامه¬ریزی فارابی باشم. یعنی مدیریت عرصه¬ای که تصمیم گرفته شده بود تا چه برنامه¬ها و عملکرد داشته باشد. در واقع مسوولیت من برنامه‌ریزی فعالیت‌ها و سپس سازمان‌دهی آنها بود. البته نقش منفعلی نیز نداشتم که بگویم به من ربطی ندارد اگر همه خلافی می‌کنند من تنها مدیر هستم و بس و فقط سازماندهی و مدیریت را باید انجام دهم. در واقع نسبت به پیرامون فعالیت خود اشراف داشتم. کار معقولی که به فکر و نظر آدمی می‌رسید همانی بود که آقای بهشتی در صدد انجامش بود. در واقع اگر مجموعه سینما دولتی نمی‌شد، اصلاً نمی‌توانست حیات دوباره پیدا کند. تعبیر امام را دقت کنید: ما با سینما مخالف نیستیم، ما با فحشا مخالفیم. یعنی فهم رهبر جامعه این است که فحشا و سینما دو روی یک سکه‌اند من با این موضوع مخالفتی ندارم. ابتدا باید خود را در همان شرایط سال 1362 قرار بدهید؛ آیا راهی به جز دولتی کردن ـ البته دولتی شدن نه به مفهومی که در شوروی اتفاق افتاد ـ وجود داشت؟ در واقع قرار نبود خود فارابی سرمایه‌گذاری کند و فیلم تولید کند.

سایت مشاور فیلم: اما عملاً اینطور شد، آیا در عمل فارابی هزینه و بودجه فیلم‌ها را نمی‌داد؟

پزشک: نه. فرق دارد. وقتی هست که مثل تلویزیون، به تهیه کننده پول می‌دهد که فیلمی تهیه کند و بسازد. در واقع دگردیسی‌های فراوانی رخ داد تا یک روز به این نتیجه رسیدیم که عوامل تولید خودشان سهیم شوند و تعاونی درست کنند و... فارابی تعداد محدودی فیلم ساخت و قرار نبود خود مستقیماً وارد بحث تولید فیلم شود، قرار بود جنبه حمایتی داشته باشد. شعاری که آقای بهشتی به آن وفادار بود. بخش فرهنگی‌ای بود که خود آقای بهشتی مسوول آن بود و حدوداً ده نفر آنجا فعالیت داشتند. فردی که سناریو داشت با او صحبت می‌شد گفتگو و مشاوره انجام می‌شد که باعث ارتقاء فیلمنامه  ایشان می‌شد. پس از اینکه فیلمنامه به مرحله‌ی قابل قبولی می‌رسد آن موقع در بخش حمایت قرار می‌گرفت. منظورم این است که عملکرد فارابی دولتی نبود، قرار بود هدایت فکری و حسی ـ حمایت بر آنچه که هدایت شده است ـ صورت پذیرد ـ و به نسبت تقرب موضوع و فرم با تفکر حاکم، میزان حمایت کم یا زیاد می‌شد.

سایت مشاور فیلم: در واقع نزدیک به آنچه که آقای بهشتی جریان فرهنگی مسلط می‌دانست. حضرتعالی با فضایی در ارتباط بودید که در آن یک فهم عمیق و گسترده و نظامند وجود داشت. یکی از پیامدهای چنین فهمی پرداختن به واقعیت‌ها بود. در چنین فضایی نکته‌ای که شما اشاره نمودید که اقتضاء آن زمان و فضا و عقلانیت انسانی، به نحوی بود که هر کس دیگری هم که بود همین تصمیم و راهکار را اتخاذ می‌کرد. این شرایط مقتضی آن دوره و فکر حاکم بر آن وضعیت بود. شخص شما این شرایط را چطور ارزیابی می‌کردید؟ آیا تصمیم شما بر عدم مذاکره و مباحثه با دوستان مبنای دیگری سوای شرایط حاکم آن دوره در خود داشت؟

پزشک: به دو نکته ارجاع می‌دهم؛ همان نگاه ـ تفکر نمی‌گویم ـ به من آموخته بود که قرار نیست حتی رسول اکرم کسی را به دوش بگیرد و به هدایت برساند. در واقع اینطور هم نبود که ایشان خودشان را مکلّف بدانند که جماعت پیش روی خود را هدایت کنند. رسالت خود را انجام می‌دادند و اگر زمینه هدایتی فراهم می‌شد نقش بیشتری به عهده می‌گرفتند. من تعدادی از افرادی را عمدتاً در معیت آقای صفایی بودند در بخش فرهنگی و برای همکاری با بنیاد معرفی و وارد کردم. مواردی هم پیش می‌آمد که با هم بحث می‌کردیم منتهی نه به عنوان اینکه برای خود نقشی قائل باشم نقشی که مثلاً بخواهم آقای بهشتی را هدایت کنم. در واقع ایشان هدایت یافته بود ایشان از مسیری و من هم از مسیری دیگر. ایشان را به عنوان فردی متدین می‌شناسم. در ضمن ایشان تئوریسین بود و برای من این دو موضوع احترام برانگیز بود. اما کسی نبود که من از ایشان چیزی بپرسم یا دنباله ‌روی ایشان باشم. این دو مقوله با هم فرق می‌کنند. لذا ما چندان تضاد یا مباحثات آنچنانی در خصوص تصمیمات یا برنامه‌های سینمایی نداشتیم. من ترجیح می‌دادم که برای مثال برای صیقل یافتن بحث‌های فیلمنامه‌ای افرادی را که آشنایی لازم با امور سینما دارند را به آن بزرگوار مرتبط کنم تا در بخش فرهنگی به ایشان یاری برسانند. چهره شاخص این رایزنی‌ها سید مهدی حسینی بود که پیش از این در بخش فرهنگی سپاه بودند. من به واسطه آشنایی‌‌ام با ایشان در سپاه و آشنایی با خط فکری‌اشان زمینه ورود این دوستان را فراهم نمودند و ایشان نیز دوستان دیگرشان را به بنیاد معرفی کردند.

بحث آقای زم و تشکیلات حوزه هنری که بحث جداگانه‌ای دارد و از طرف دیگر درگیری این دو نهاد (بنیاد و حوزه هنری) در واقع مصداق یک نوع رابطه مودبانه خونی بود. هر دو همدیگر را منحرف می‌دانستند و تکفیر می‌کردند.

سایت مشاور فیلم: شما به عنوان مدیر برنامه‌ریزی وارد فارابی شدید و بعد در سال 67 قائم مقام آقای بهشتی شدید.

پزشک: موضوعی را باید متذکر شوم که در واقع همان ماجرای آبشار است. یک روز به هر دلیل مدیر امور حقوقی فارابی استعفا کرد و رفت. لذا پزشکی که اقتصاد می‌دانست از طرف آقای بهشتی عهده‌دار این مسئولیت شد. البته این را باید اضافه کنم که این قضایا هم‌زمان شده بود با اتفاقاتی که در بنیاد مستضعفان شکل می‌گرفت و وضعیت مناسبی نداشت. من برای پرهیز از بودن در یک سری مناسبات بنیاد مستضعفان، علاقمند بودم که بیشتر وقتم را در فارابی بگذرانم. نه به عنوان کارمند فارابی. حضورم بیشتر در فارابی برای دوری از بودن در جاهای دیگر بود. کم کم راغب شدم که امور عمومی بنیاد را در دست بگیرم. پس از مدتی، پس از رفتن خزانه‌دار بنیاد با نظر مساعد آقای بهشتی به این سمت منصوب شدم. یک مدت بعد آقای بهشتی با قائم مقامش به مشکل برخورد، لذا بنده حکم قائم مقامی بنیاد را احراز کردم. به همین راحتی، خیلی پیچیده نبود.

سایت مشاور فیلم: بین بنیاد مستضعفان و بنیاد فارابی مخالفتی وجود داشت؟

پزشک: نه به هیچ وجه. من در بخش معاونت بازرگانی بنیاد مستضعفان بودم و هیچ مناسبتی با طباطبایی و دم و دستگاه سینمایی نداشتم. آن موقع هم تفکرمان تفکر در باب حجاب زنها در فیلم‌ها بود و بعد هم مصادره سینماها و مسائلی از این قبیل. نه بحث تولید و این مسائل.

سایت مشاور فیلم: چطور شد که به فارابی راه یافتید؟

پزشک: عرض کردم که یک روز دوستی به نام آقای منوچهر محمدی پیشنهاد همکاری با آقای بهشتی را دادند و گفتند که ایشان به فردی که به مقوله مدیریت آشنا باشند نیاز دارند. پس از صحبت با آقای بهشتی توافق همکاری صورت گرفت... در واقع من با سینما به آن مفهوم، هیچ‌گاه نتوانستم مناسبتی پیدا بکنم. همواره به آن به عنوان موضوع کارم نگاه کرده‌ام. در واقع نه دغدغه فیلم داشتم نه عاشق فلان بازیگرم نه عاشق فلان کارگردانم. در سینما چیزی نبود که من را به خودش بند کند. یا در من چیزی نبود که سینما در من بند شود.
من به عنوان مدیر در حوزه‌های گوناگونی حضور داشته‌ام و برایم مهم جنبه مدیریت و برنامه‌ریزی رشته‌های فعالیتم بوده است. روزی آمدند و گفتند بیا و عضو و هیأت امنای مسجد جمکران باش و آن را اداره کن. در دوره‌ای هم پیشنهاد برنامه‌ریزی فارابی به من شد و قبول کردم. به طورکل ماهیتم این است. نه اینکه در خصوص جمکران و فارابی و حوزه‌های شغلی‌ام رابطه‌ای به آن مفهوم داشته باشم. در دوره مدیریت مسجد جمکران، من گفتم حالا که پرچمی بلند شده و پرچم توحید و نماز است، به اسم و نام حضرت حجت هم هست پس برایم مقدس است.

سایت مشاور فیلم: در خصوص ورودتان به فارابی فرمودید و همچنین قائم مقامی‌اتان در بنیاد و بعد از آن هم به معاونت سینمایی نائل شدید. در واقع به نوعی تکلیف بود؛ کتب علیکم الصیام.

پزشک: واقعیت ماجرا این است که در بسیاری از مسیرهای زندگی‌ام خودم اصرار چندانی برای انتخاب آن نداشته‌ام. حضورم در دبیرستان که رشته ریاضی خواندم و بعدش دانشکده ادبیات دانشکده تهران و بعد دانشگاه علوم مشهد و رشته فیزیک، همه در واقع نوعی کشش بود. انگار کسی مرا به سمت دلخواه خود می‌کشاند. بعد از عزل آقای بهشتی و رفتن ایشان از بنیاد فارابی ـ که البته به شکل ناشایستی این اتفاق افتاد که ایشان را از عوامل صهیونیست در عرصه‌ی سینما معرفی کردند ـ بنده نیز به طبع، از آنجا که قائم مقامشان بودم عزل شدم. پس از مدتی آقای بهشتی با من تماس گرفت و خبر شهردار شدن آقای کرباسچی را داد و پیشنهاد همکاری در شرکت توسعه فضای فرهنگی شهرداری را با من طرح کرد. باز هم ایشان در پست مدیر عاملی و من به عنوان قائم مقام. موزه‌ی سینما یکی از دستاوردهای آن نشست‌ها و گفتگوها بود.

سایت مشاور فیلم: اجازه دهید به دهه شصت برگردیم. آقای پزشک شما به هر حال در عرصه سینما بودید و بعد در واقع با آقای بهشتی همکاری نمودید و به نوعی با امر سینما مواجه بودید علی‌رغم غربت قلبی که با سینما داشتید. درک شما از سینمای دهه شصت چه بود؟ به نظر شما ما از کجا به کجا رسیدیم؟ آقای بهشتی سینما را چگونه تعبیر کرد و چگونه تحویل داد؟ گرچه تنها آقای بهشتی و بنیاد فارابی نبود که دست اندرکار سینما بودند، جریان حوزه هنری بود جامعه فیلم سازان بودند و فیلم‌هایی تولید می‌شد که اصلاً پیش بینی شده نبودند مثل فیلم‌های اولیه مخملباف. آنچه شما در سینمای دهه شصت دیدید چه بود؟ چه جمع‌بندی‌ای از آن به دست آوردید؟

پزشک: من به عنوان یک ناظر بی‌طرف پاسخ می‌دهم چرا که من نه فیلم‌ها را پیگیری می‌کردم نه حتی فیلم‌ها را نگاه می‌کردم. چرا که فکر می‌کردم کار مهمتری دارم. بگذارید راحت بگویم آن اوایل فکر می‌کردم اگر مثلاً یک رمان را بخوانم نتیجه بهتری عایدم می‌شود تا اینکه فیلم فلان را ببینم.

سایت مشاور فیلم: یعنی به ادبیات اهمیت بیشتری نسبت به سینما قائل بودید؟

آقای بهشتی با وجود حضور در شرکت توسعه فضای فرهنگی شهرداری، شخصاً با سینماگران مطرح آن دوره ارتباط داشت و همچنان نشست و گفتگو و گپ و... برقرار بود.
وی پس از این که به میراث فرهنگی منتقل شد همچنان نسبت خود را با سینما حفظ نمود و از سینما نبرید. ارتباطشان  با سینماگران همچنان برقرار بود.

پزشک: فکر می‌کردم در رمان چیز بیشتری هست که برایم مفید واقع شود. یعنی دستاوردهای که قرار است از فیلم نصیبم گردد از ادبیات بسیار بیشتر و درخورتر بود. با فیلم‌‌های خارجی میانه چندانی نداشتم. در مورد فیلم‌های داخلی هم با دیدن یکی دو مورد اندازه و معیار دستم می‌آمد. بحث آقای زم و تشکیلات حوزه هنری که بحث جداگانه‌ای دارد و از طرف دیگر درگیری این دو نهاد (بنیاد و حوزه هنری) در واقع مصداق یک نوع رابطه مودبانه خونی بود. هر دو همدیگر را منحرف می‌دانستند و تکفیر می‌کردند. آنچه آقای بهشتی در حال پیگیری و انجامش بود نگاهی است که یک حاکم باید بر جامعه‌اش داشته باشد. یعنی همکاری با تمام کسانی که در حوزه سینما استعداد کار داشته و در کف صلاحیت قرار دارند نه در بالا. یعنی لااقل برخوردار از حداقل صلاحیت باشند مثلاً معاند نباشند. ضد دین نباشند ضد اخلاق نباشند. این کف و حداقل‌ها را دارا باشند. چنین افرادی حق و صلاحیت ورود به سینما را دارند. منتهی این افراد باید دوره‌ای را می‌گذراندند و از مجرای بررسی و ارتقاء فیلم‌نامه هدایت می‌شدند تا بتوانند فیلم بسازند. البته و صد البته شاید زمانی می‌توان کار و عملکرد آقای بهشتی را به دقت مورد ارزیابی قرار داد که حادثه عزل ایشان اتفاق نمی‌افتاد و  به عنوان عامل صهیونیست معرفی نمی‌شد. چرا که به هر صورت درخت و گیاهی که در این گلخانه در حال رشد و نمو بود به اندازه‌ای رشد یافته بود که دیگر در آن نمی‌گنجید و می‌خواست از سقف و پنجره بیرون بزند. قضاوت در مورد درستی یا نادرستی تصمیمات آقای بهشتی را باید با مقتضیات آن دوره سنجید. در حال حاضر نمی‌توان قضاوت درستی درباره عملکرد آقای بهشتی داشت. آنچه اتفاق افتاد اینکه اولاً ایشان شرایطی را فراهم ساخت که سینما بتواند در جمهوری اسلامی موجودیت داشته باشد. کار سهل و ساده‌ای نبود که آقای بهشتی موفق به انجام آن شد. دوماً سینما نیازمند حمایت بود. حال که پر و بالی گرفته بود باید مورد حمایت و عنایت قرار می‌گرفت. البته حوزه هنری هم سرگرم کار خود بود و بنیاد مستضعفان نیز فعالیت‌‌های خود را داشت.

سایت مشاور فیلم: در دوره‌ای که با آقای بهشتی در شهرداری بودید مطلبی وجود دارد که به فهم ما از سینما یاری کند؟

پزشک: اجازه دهید به پیشتر از آن باز گردیم. لزوما این‌طور نبوده که آنچه فکرش را می‌کردیم محقق شده باشد. و لزوماً آنچه محقق شد دقیقاً چیزی نبود که اندیشیده ‌شده باشد، برای مثال، در دوره‌ای از وزارت فرهنگ و ارشاد، معاونت سینمایی به سالن‌های کوچک فکر می‌کرد. ولی در دوره‌ی شرکت توسعه فضای فرهنگی شهرداری این نگاه حاکمیت پیدا کرد. که شهر ما به مراکز فرهنگی از سالن سینما گرفته تا مراکز فرهنگی نیاز دارد. بهترین ایده این بود که در کنار طراحی و راه اندازی چنین مراکزی به سرمایه گذاران آن، این امتیاز را بدهیم تا فعالیت‌های سودآور اقتصادی برای موسسات خود تعریف کنند. در واقع بتوانند دغدغه و علاقه‌اشان را به صورت جامع پوشش دهند.
آقای بهشتی با وجود حضور در شرکت توسعه فضای فرهنگی شهرداری، شخصاً با سینماگران مطرح آن دوره ارتباط داشت و همچنان نشست و گفتگو و گپ و... برقرار بود. من بیشتر در بخش بازرگانی بودم و کارهای اجرایی شرکت را عهده‌دار بودم. من آقای بهشتی را دوست دارم و به ایشان علاقه و اعتماد دارم. تا حدی که به ایشان گفتم که می‌دانم دارید چه کار می‌کنید حتی حاضرم به عنوان یک جعبه پرتقال زیر پایتان باشم تا بیست سانت بالاتر میختان را بکوبید. منظورم از این بیان، حسی است که نسبت به آقای بهشتی داشتم. وی پس از این که به میراث فرهنگی منتقل شد همچنان نسبت خود را با سینما حفظ نمود و از سینما نبرید. ارتباطشان  با سینماگران همچنان برقرار بود. منظورم این است که با وجود اختلافاتی که وجود دارد هنوزم که هنوز است سایه آقای بهشتی روی سینمای ایران هست، چه بخواهند چه نخواهند. آقای انوار از حیث جایگاه شغلی و سینمایی ارشدتر از بهشتی بود اما پس از اتمام مدیریت سینمایی‌اش از سینما فاصله گرفت.

سایت مشاور فیلم: همه به نوعی اتفاقات جدی آن دوره را محصول نگاه آقای بهشتی می‌دانند. تقسیم بندی اینکه‌ چه کسی به فارابی و چه کسی به معاونت سینمایی برود، توافقی دو طرفه بود.

پزشک: بحث هدایت و حمایت را قرار شد آقای بهشتی انجام بدهند و نظارت را آقای انوار عهده‌دار شدند.

سایت مشاور فیلم: در واقع رفتن به فضای شهرداری و شرکت توسعه فضای فرهنگی شهرداری ادامه کاری بود که آقای بهشتی پیگیر بود. با رفتن آقای بهشتی محصولات گلخانه (بنیاد فارابی) می‌‌خواست شیشه‌های گلخانه را خرد کند. ما نیاز به سالن داشتیم بحث واگذاری فضای تجاری در قبال فضای فرهنگی ایده شما و آقای بهشتی بود؟

پزشک: نه من در طراحی‌‌اش نقشی نداشتم.

سایت مشاور فیلم: آیا این دوره دوره موفقی بود؟ دستاوردی داشت؟

پزشک: این اندیشه و طرح پیگیری شد -گرچه در زمان مرحوم سیف الله داد عملی شد-، ساخت مجتمع سینمایی مثل مجتمع بهمن مشهد که هفت سالن یا پنج سالن در آن پیش بینی شده بود و در شهرستانها هم برنامه‌های مشابهی در حال پیگیری بود. در تهران ظاهراً اتفاق خاصی از این حیث نمی‌افتاد. عمدتاً در شهرستانها پیگیری شد. بعضی هم به این نیت که با احداث این مجتمع‌ها و ساخت سالن‌ها سودی هنگفت می‌کنند وارد عمل شدند اما عملاً همه‌اشان ورشکست شدند. این اتفاق در زمان آقای داد بود. در واقع ایشان با رویاسازی و با ذهنیت پیش رفتند. علی‌رغم اینکه عاشق هم بودیم و همدیگر را دوست داشتیم و نسبت به هم ارادت داشتیم ولی من بیشتر از دو سال نتوانستم مدیریت بنیاد فارابی را عهده‌دار باشم. داد صاحب نگاه خاصی بود. اینطور بگویم پاهایش روی زمین بود. همچنان که سرش بالای ابرها. دوست داشت پاهایش هم همان حول و حوش باشد، بالاتر از ابرها.
در پی همین نگاه بود که برخی آمدند تا همین روال را در پیش گیرند بدون اینکه منطقی باشد. زمانی که بلافاصله بعد از سیف الله داد من به معاونت وزیری رسیدم، با انبوهی از فیلم سازان و سالن سازان که ورشکست بودند مواجه شدم که آمده بودند تا خود را از ایوان معاونت سینمایی به پایین پرت کنند و خودکشی کنند. آقای سیف الله داد تبدیل به قهرمان شده و باید هم می‌شد حق هم داشت. مرکز آموزش فیلم‌سازی را تعطیل کرد که نیاز به حضورش نبود. به من می‌گفت فارابی را باید تعطیل کنی. در پاسخ به او می‌گفتم فارابی در ایده‌آل‌ترین شکلش نیاز حاکمیت است. یعنی به عنوان مرکزی که جماعت اهل هنر دور هم گرد بیایند و فکر و تبادل نظر کنند. آقای سیف الله داد می‌خواست به طور کل پای دولت را از سینما کوتاه کند.

سایت مشاور فیلم: چنین تفکری را خود بهشتی هم داشت.

پزشک: آرزوی بهشتی فرق می‌کند. بهشتی عاقلانه‌تر برخورد می‌کرد یعنی اجرایی‌تر بود.

سایت مشاور فیلم: اگر برنامه‌های آقای بهشتی محقق می‌شد، خود ایشان هم صحبت و اصراری برای دولتی کردن سینما نداشت. در واقع قصد ایشان این بود که نقشه‌ای طراحی کند که پس از عملیاتی و اجرایی شدن آن و رسیدن به یک ثبات پایدار، سینما از اختیار دولت خارج شود و مردم خود از عهده کار خود برآیند.

آقای سیف الله داد یک قهرمان صنف بود. از وجوه تمایز آقای داد کارگردان بودنش بود. آخرین فیلمش به نام بازمانده، فیلم وجیه و قابل اعتنایی بود همه‌ی این عوامل موقعیت ایشان را خاص‌تر می‌کرد. و باعث می‌شد وجوه مثبت ایشان نمود پررنگ‌تری یابد. داد صاحب نگاه خاصی بود. اینطور بگویم پاهایش روی زمین بود. همچنان که سرش بالای ابرها. دوست داشت پاهایش هم همان حول و حوش باشد، بالاتر از ابرها.

پزشک: تمثیل پدر و مادری است که منتظر تولد فرزندشانند. از آنجا که هر دو علاقمندند که هر چه زودتر پدر و مادر شوند تلاش می‌کنند که فرزندشان را پنج ماهه از شکم مادر بیرون بکشند. طبیعتاً مادر صدمه می‌‌خورد و بهترین آرزوی آنها یعنی فرزند نیز از دست می‌رود. منظور این است که فرق یک هنرمند با یک مدیر همین‌جاست. هنرمند عجول است و خواستار سرعت بخشی به انتظارات خواسته شده است؛ "زودتر بشود، تعطیل کنیم و... بروید خودتان بسازید و من حمایت می‌کنم". با چه چیز حمایت می‌کنید، اصلاً بودجه دولتی نمی‌خواهم. زمانی که من آمدم کل اعتبار معاونت سینمایی سه میلیارد تومان بود. با این مبلغ باید سینمای جوان، فارابی و مرکز گسترش را اداره می‌کردیم و...
در همان دوره قبل از اینکه من مریض بشوم اعتبار به 800/6 رسید. یعنی بودجه دولتی تعطیل است؟ مگر می‌شود چنین تصوری داشت... شما زمانی می‌توانید به کودک بگویید که روی پای خود بایستد که رشد بدنی داشته باشد. رشد فکری و ذهنی پیدا کرده باشد. تحصیلاتی به دست آورده باشد. در فضای آن زمان، خانه سینما، در فضای سیاسی دوره مقابله با آقای ضرغامی بود و بعدها وزیر شدن آقای مهاجرانی و آشنایی دیرینه‌ای که با آقای سیف الله داد داشت روند غیردولتی شدن سینما را سرعت بخشید. به نظرم نمی‌توان خیلی مستدل گفت که این موضوع باعث شد تا این روند شکل بگیرد. یک سری عوامل جانبی موثر بودند.
البته در دوره آقای بهشتی رویکرد وجود داشت. چون ایشان از معدود مدیرانی هستند که بیش از هشت سال در سمت خود باقی ماندند. از سال 62 تا 71 در جمهوری اسلامی این مدت در جایی ثابت ماندن خودش از معجزات است.

سایت مشاور فیلم: آقای پزشک شما به معاونت سینمایی منصوب شدید. با خود فکر می‌کردم که احتمالاً دوره تازه‌ای شروع شده و در خدمت آقای داد مشکلات تازه‌ای نمود پیدا کرد. چرا که آقای داد شخصیت خاصی داشت و نگاه ایشان از ویژگی‌های برخوردار بود که موجب التهاب فضا می‌شد. برنامه آقای پزشک در این دوره چیست؟

پزشک: آقای داد خواستار تعطیلی و اضمحلال مراکزی چون فارابی بود. اما گرچه در همین اثنا هم روابط دوستی در کنار گفتگوها و حتی مشورت‌های بینابینی برقرار بود اما در واقع در این دوره فارابی کمترین نقش آفرینی را در سینما داشته است. در دوره آقای داد در واقع نقشی به فارابی داده نمی‌شد. منوچهر محمدی شاهد است... جلسات هفتگی خودم را داشتم. اصرار می‌کردند اما پاسخ من این بود که نمی‌روم. تا بالاخره پذیرفتم بلافاصله آقای بهشتی و دوستان دیگری را به عنوان مشاور در فارابی جمع کردم که مصادف با اواخر دوره من در فارابی بود. جلساتی شکل گرفت صحبت‌ها ضبط شد. متن گفتگوها باید در فارابی مانده باشد. هم و غم ما این بود که در چنین اوضاع و احوالی چه کار کنیم تا کمکی به سینما کرده باشیم. که محصول آن تولید چند فیلم و فیلم‌های تجربی بود و کارهایی از این دست صورت گرفت. آقای بهشتی هم جزء مشاوران بود. در واقع مخ مشاوران بود. آقای ارگانی هم می‌آمد ولی عمدتاً آقای بهشتی بود. بالاخره من نتوانستم ادامه بدهم و رفتم و موسسه فرهنگی و هنری سمع / ثمین را با مشارکت آقای منوچهر محمدی راه انداختم. قرار شد آن شرکتی که به نام آقای منوچهر محمدی بود کلاً کار سینمایی انجام دهد و کارهای فرهنگی و غیرسینمایی در شرکت من مستقر شود.

سایت مشاور فیلم: چه نیازی بود که شما شرکت را تأسیس کردید؟

پزشک: بعد از 16 ـ 17 سال نفس کشیدن در این حوزه و با توجه به ارتباطاتی هم که داشتم، چون دیگر ارتباطات سندی و بازرگانی من قطع شده بود و تماس‌های حوزه اقتصادی و تحصیلی‌ام از دست رفته بود و اصولا کسی در این حوزه با من تماس نداشت و کاری انجام نمی‌شد. همه دوستان من در واقع در این حوزه (سینما) بودند.
فعالیت‌های این شرکت وسیع‌تر از سینما بود و طبیعی بود که من وارد این حوزه بشوم که البته باز این انتخاب من نبود. قبل از من آقای منوچهر محمدی مدیر کل اداره نظارت و ارزشیابی بود. او هم استعفا داد و کنار کشید. او نیز آدم حسابگری است و به مبانی مدیریتی اشراف دارد. در واقع، خودش هنرمند نیست. در کرج منزلی داشت که بنده را به آنجا دعوت کرد و پیشنهاد کار داد. ایده تاسیس و تاسیس شرکت فرادیس و سمع در آنجا شکل گرفت. در سمع من به عنوان مدیرعامل و او به عنوان هیأت رئیسه شرکت و در فرادیس او مدیرعامل و من هیأت رئیسه شدم.

بالاخره من نتوانستم ادامه بدهم و رفتم و موسسه فرهنگی و هنری سمع / ثمین را با مشارکت آقای منوچهر محمدی راه انداختم. قرار شد آن شرکتی که به نام آقای منوچهر محمدی بود کلاً کار سینمایی انجام دهد و کارهای فرهنگی و غیرسینمایی در شرکت من مستقر شود.

کارهای سینمایی با آقای محمدی بود. مارمولک از طرف شرکت فرادیس تولید شده است. حدود دو سال من آنجا بودم و در همین حین من با آقای سیف الله داد رفاقت داشتم.

سایت مشاور فیلم: همزمان در فارابی هم بودید؟

پزشک: نه من در این دوره از فارابی کناره‌گیری کردم و در دوره کناره‌گیری‌ام موسسه را تاسیس کردم. البته ارتباط خود را با  دوستان و همکاران پیشین داشتم بدون اینکه همکاری داشته باشم. پس از اینکه آقای مسجد جامعی کاندید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شدند به واسطه آشنایی و رفاقت دیرینه از من خواستند که مسئولیت سینمایی را عهده‌دار شوم. چندان رغبتی به این کار نداشتم چرا که من به سینما نمی‌رفتم. خود آقای مسجدجامعی هم با موضوع سینما و هم با عوامل سینما و تولید فیلم بیگانه بودند. ایشان به آدمی که امین ایشان باشند نیاز داشتند. در این دوره به عنوان یک مدیر وارد کار شدم و تا پیش از اینکه حنجره‌ام دچار مشکل شود در آن مدت دو سال و اندی اوضاع امور سینمایی سامان یافت و با اینکه چیز زیادی از مقوله سینما بر جای نمانده بود اما از آواراگی و بلاتکلیفی خارج شد.
آقای سیف الله داد یک قهرمان صنف بود. از وجوه تمایز آقای داد کارگردان بودنش بود. آخرین فیلمش به نام بازمانده، فیلم وجیه و قابل اعتنایی بود همه‌ی این عوامل موقعیت ایشان را خاص‌تر می‌کرد. و باعث می‌شد وجوه مثبت ایشان نمود پررنگ‌تری یابد.

سایت مشاور فیلم: پس دوره آقای داد تاییدی بود بر این دیدگاه شما که نیازی نیست رئیس بیمارستان خود پزشک باشد.

پزشک: یقیناً من همچنان هم بر همین اعتقادم و عملاً هم موید چنین موضوعی هستیم.

سایت مشاور فیلم: مشکل با آقای ضرغامی چه بود؟

پزشک: ضرغامی از جمله افرادی بود که می‌خواست سینما را به شیوه عقاید اتحاد جماهیر شوروی اداره کند. یعنی به اندازه کافی پول در اختیارشان باشد و نویسنده را دعوت کنند و به او سفارش نوشتن فیلمنامه خود را بدهند. به کارگردان و تهیه کننده می‌گفت برو و این فیلم را بساز. بعضی وقت‌ها فکر می‌کنیم که چرخ، جارو و تلفن را ما باید اختراع کنیم. از نوع اسلامی‌اش را هم باید اختراع کنیم. در حالی که این وسایل آن طرف اختراع شده و در دنیا جا افتاده و همه گیر شده‌اند.
ما می‌توانیم با همان نگاه خاص خود، چیزی را از نو شروع کنیم. اما نمی‌توان این حیوان 16 دست و پا را که محصول تکنولوژی غرب است تکه تکه کرد و گفت که این چند دست و پا را نداشته باش و فقط روی دو پا راه برو.
ما برای آب کشیدن از چاه می‌توانیم اختراع دیگری داشته باشیم و بعد بگوییم مسلمانان فلان کردند و بر اساس تفکر اسلامی به این دستاورد رسیدند. نمی‌توان چرخی را که هزاران سال است در حال چرخش است ابداع تازه‌ای در آن ایجاد کرد و گفت می‌خواهیم اسلامی‌اش کنیم. بهتر است وارد بحث‌های نظری نشوم. بحث اصلی این بود که آقای ضرغامی می‌خواست عوامل سینما، کارگردان و کارمند حکومت باشند. این نگاه آقای ضرغامی بود. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی یعنی جناب آقای میرمسلم نیز همین توقع را داشت. به طور کل فضا چنین بود.
از سوی دیگر سینماگران چنین تفکری را برنمی‌تابیدند. رهبری چنین جماعتی را آقای درویش و عمدتاً آقای سیف الله داد بر عهده داشتند.

×

نسخه آزمایشی
جستجو